نقش بازار سرمایه در رشد اقتصادی ایران
امتداد – محمدرضا طائب؛ بازار سرمایه در ایران دیگر یک مفهوم صرفاً اقتصادی نیست، بلکه به یکی از محورهای راهبردی توسعه ملی تبدیل شده که مسیرهای رشد، اشتغال، سرمایهگذاری و حتی کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی را تحتتأثیر قرار داده است. در شرایطی که اقتصاد ایران طی دهههای اخیر همواره با چالشهای ساختاری نظیر تورم مزمن، رکود بخش تولید، ناترازی بودجه، و وابستگی خطرناک به درآمدهای نفتی مواجه بوده، بازار سرمایه بهتدریج جایگاه خود را بهعنوان یک گزینه جدی برای اصلاح مسیرهای تأمین مالی و تحریک رشد اقتصادی تثبیت کرده است.
در سالهایی که دستیابی به منابع خارجی دشوار شده و نظام بانکی نیز با معضلاتی چون مطالبات معوق، ناترازی و محدودیتهای اعتباری دستوپنجه نرم میکند، بازار سرمایه توانسته با مکانیسمهای شفاف و متنوع، بستر تأمین مالی بلندمدت را برای بنگاههای اقتصادی، طرحهای عمرانی، صنایع بزرگ و شرکتهای دانشبنیان فراهم کند. این نقش، نهتنها در سطح بنگاهها بلکه در سطح کلان اقتصاد ملی نیز نمود یافته و تأثیرات آن در شاخصهایی همچون تولید ناخالص داخلی، بهرهوری کل عوامل تولید و جذب سرمایهگذاریهای داخلی و خارجی قابلمشاهده است.
درک عمیق از نقش بازار سرمایه در رشد اقتصادی ایران، نیازمند بازخوانی دقیق کارکردهای بورس، فرابورس و دیگر نهادهای مالی فعال در این بازار است. از هدایت نقدینگی سرگردان جامعه به سمت فعالیتهای مولد گرفته تا تقویت شفافیت اقتصادی، توزیع عادلانه فرصتهای سرمایهگذاری، حمایت از شرکتهای کوچک و متوسط، و حتی نقشآفرینی در سیاستگذاری پولی و ارزی، همگی بخشی از ظرفیتهای نهفته در دل بازار سرمایهاند. با این حال، بهرهبرداری کامل از این ظرفیتها نیازمند سیاستگذاری هوشمندانه، رفع موانع ساختاری، توسعه نهادهای ناظر و ارتقای سواد مالی عمومی است.
این مقاله تلاش دارد تا با بررسی ابعاد مختلف بازار سرمایه ایران و تأثیر آن بر شاخصهای کلیدی رشد اقتصادی، تصویری روشن از فرصتها، ظرفیتها و چالشهای پیشروی این بازار ارائه دهد. همچنین نشان خواهد داد که اگر تعامل دولت، بخش خصوصی و سرمایهگذاران بهدرستی سامان یابد، بازار سرمایه میتواند به قلب تپنده توسعه پایدار ایران تبدیل شود.
بررسی ابعاد اثرگذاری بورس و فرابورس بر توسعه اقتصادی کشور
بازار سرمایه بهعنوان یکی از ارکان اصلی نظام مالی ایران، نقشی کلیدی در تجهیز منابع، تخصیص سرمایه و رشد تولید ملی ایفا میکند؛ اما این نقش چگونه محقق میشود؟
بازار سرمایه ایران، بهعنوان یکی از مهمترین اجزای نظام مالی، در سالهای اخیر با تحولاتی چشمگیر مواجه شده و از جایگاهی حاشیهای به یکی از محورهای اصلی تأمین مالی بنگاهها و پروژههای اقتصادی تبدیل شده است. نقشآفرینی بازار سرمایه تنها به خرید و فروش سهام محدود نمیشود، بلکه این نهاد اقتصادی، کارکردهای کلیدی در زمینههای تجهیز منابع مالی، هدایت سرمایهها به سمت فعالیتهای مولد، گسترش شفافیت اقتصادی و حتی تنظیم رابطه دولت و بخش خصوصی ایفا میکند.
در شرایطی که اقتصاد ایران با چالشهایی همچون تحریم، تورم مزمن، کاهش درآمدهای نفتی و کمبود سرمایهگذاری مواجه است، بازار سرمایه میتواند یکی از مهمترین مسیرهای خروج از رکود و گذار به سمت توسعه پایدار باشد. این مقاله به بررسی دقیق و تحلیلی نقش بازار سرمایه در رشد اقتصادی ایران میپردازد و سعی دارد نشان دهد چگونه با بهرهگیری صحیح از ظرفیتهای این بازار، میتوان به افزایش تولید ناخالص داخلی، ایجاد اشتغال و ارتقای بهرهوری اقتصادی دست یافت.
تحول ساختار مالی با تقویت بازار سرمایه
بازار سرمایه، بهعنوان یکی از ارکان مهم نظام مالی کشور، میتواند مسیر تأمین مالی بخش مولد اقتصاد را از اتکای صرف به نظام بانکی جدا کرده و به سمت سازوکارهای شفاف، متنوع و بلندمدت هدایت کند. در بسیاری از کشورها، بهویژه اقتصادهای در حال توسعه، گسترش بازارهای سرمایه به ابزاری مؤثر برای کنترل تورم، افزایش اشتغال و تقویت سرمایهگذاری داخلی و خارجی بدل شده است. ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست و تجربه سالهای اخیر نشان داده که با توسعه بورس و فرابورس، امکان تجهیز منابع گسترده برای بنگاههای اقتصادی فراهم شده است.
توسعه زیرساختهای مالی از طریق رشد بازار سرمایه، میتواند شکاف تاریخی میان نیاز سرمایهگذاران و منابع در دسترس را کاهش دهد. جذب سرمایههای خرد و کلان بهسوی بازارهای شفاف، علاوهبر ارتقای فرهنگ سرمایهگذاری در جامعه، موجب پویایی بازارهای داخلی و تقویت ظرفیتهای تولیدی کشور میشود. مهمتر آنکه، سرمایهگذاری از طریق بورس و ابزارهای نوین مالی، زمینه مشارکت مردم در اقتصاد ملی را فراهم میکند و این مشارکت، به افزایش اعتماد عمومی و پایداری رشد اقتصادی منجر خواهد شد.
در ساختار مالی کنونی کشور که با محدودیتهای اعتباری، بدهیهای دولتی، و ناترازیهای مزمن مواجه است، نقش بازار سرمایه در تأمین مالی پروژههای بزرگ و بنگاههای کوچک و متوسط، بسیار حیاتی است. ابزارهایی مانند اوراق بدهی، صندوقهای سرمایهگذاری، بازار مشتقه و تأمین مالی جمعی، میتوانند تنوع و انعطافپذیری لازم را برای پاسخ به نیازهای مختلف اقتصادی فراهم کنند. با فراهم کردن زمینه برای توسعه این ابزارها، ساختار مالی کشور به سمت کارآمدی، شفافیت و بهرهوری بیشتر حرکت خواهد کرد.
یکی دیگر از پیامدهای مثبت گسترش بازار سرمایه، افزایش رقابت میان نهادهای مالی و ارتقای کیفیت خدمات در بخش تأمین مالی است. شرکتها بهجای انتظار برای دریافت وام بانکی با نرخ بالا، میتوانند از طریق عرضه عمومی سهام یا انتشار اوراق، منابع موردنیاز خود را با شرایط مناسبتری تأمین کنند. این تغییر رویکرد، بهویژه در شرایطی که بانکها با چالشهای متعدد مواجهاند، میتواند به تعادلبخشی نظام مالی کشور کمک کند.
فرایند گذار به یک ساختار مالی پویا و متکی بر بازار سرمایه، نیازمند تدوین سیاستهای حمایتی، حذف مداخلات غیرضروری، و ارتقای دانش مالی در سطوح مختلف جامعه است. اگر این مسیر بهدرستی طی شود، نهتنها جذب سرمایه افزایش مییابد، بلکه تخصیص منابع بهینهتر شده، تولید رشد میکند و درنهایت شاخصهای کلان اقتصادی بهبود خواهند یافت.
بورس و تجهیز منابع برای بخش مولد اقتصاد
یکی از مهمترین الزامات رشد پایدار اقتصادی در ایران، تجهیز منابع مالی بهسوی بخشهای مولد و اشتغالآفرین است. در این میان، بورس و فرابورس بهعنوان دو بستر رسمی بازار سرمایه، ظرفیتهای منحصربهفردی برای هدایت سرمایهها به سمت تولید، صنعت و نوآوری دارند. برخلاف سیستم بانکی که بیشتر بر اعطای تسهیلات کوتاهمدت متمرکز است، بازار سرمایه امکان تأمین مالی میانمدت و بلندمدت را برای شرکتها فراهم میکند؛ امکانی که برای گسترش فعالیتهای تولیدی و توسعه زیربناهای اقتصادی حیاتی است.
تجربه جهانی نشان میدهد که رابطه مستقیمی میان عمق بازار سرمایه و نرخ رشد سرمایهگذاری مولد وجود دارد. در کشورهای در حال توسعه، بورسها نقش پل ارتباطی میان پساندازکنندگان و تولیدکنندگان را ایفا کردهاند و از طریق عرضه اولیه سهام، انتشار اوراق بدهی، صندوقهای پروژه و ابزارهای نوین مالی، منابع گستردهای را به چرخه تولید تزریق کردهاند. ایران نیز میتواند با الگوگیری از این تجارب و بومیسازی ابزارهای مالی متناسب با شرایط اقتصادی کشور، نقش بورس را در تأمین مالی زیرساختها، صنایع بزرگ، شرکتهای دانشبنیان و طرحهای عمرانی تقویت کند.
در سالهای اخیر، فرابورس ایران به بستری مهم برای تأمین مالی شرکتهای کوچک و متوسط بدل شده و توانسته است با سادهسازی شرایط پذیرش و کاهش الزامات سختگیرانه، مشارکت شرکتهای تازهتأسیس و نوآور را در بازار سرمایه تسهیل کند. این رویکرد، نهتنها موجب شفافیت فعالیتهای اقتصادی شده بلکه سرمایهگذاران را نیز بهسمت سرمایهگذاریهای بلندمدت و پایدار سوق داده است. افزایش عرضه ابزارهایی همچون صکوک، اوراق منفعت، و صندوقهای درآمد ثابت نیز زمینههای متنوعی برای تجهیز منابع مالی ایجاد کردهاند.
در عین حال، نقش بورس در ایجاد تعادل در نظام مالی کشور نیز قابلتوجه است. با انتقال بخشی از بار تأمین مالی از دوش بانکها به بازار سرمایه، فشار بر نظام بانکی کاهش یافته و رقابت میان نهادهای تأمین مالی برای ارائه خدمات بهتر و کمهزینهتر بیشتر شده است. این روند در صورت ادامهیافتن، به بهبود شاخصهای کلان اقتصاد از جمله نرخ تورم، بهرهوری سرمایه و رشد تولید ناخالص داخلی منجر خواهد شد.
نکته مهم دیگر آن است که بورس میتواند انگیزه مشارکت عمومی در پروژههای ملی را نیز افزایش دهد. بسیاری از طرحهای اقتصادی بزرگ که نیازمند منابع کلان هستند، میتوانند با استفاده از ظرفیت بازار سرمایه و مشارکت مردم، بدون نیاز به اتکا به بودجه عمومی اجرا شوند. این مشارکت نهتنها اعتماد عمومی را به اقتصاد افزایش میدهد، بلکه موجب گردش سریعتر پول، افزایش نقدینگی در مسیرهای درست و تقویت بنیانهای تولیدی کشور خواهد شد.
برای تحقق کامل این نقش، ضروری است که سیاستگذاران اقتصادی با ایجاد زیرساختهای حقوقی، فنی و آموزشی مناسب، مسیر ورود بخش خصوصی، شرکتهای دانشبنیان، و استارتآپها را به بازار سرمایه هموار کنند. در کنار آن، توسعه ابزارهای مالی اسلامی، کاهش ریسکهای سرمایهگذاری، حمایت از بازار اولیه و مقابله با رفتارهای سفتهبازانه در بازار ثانویه، از جمله راهکارهایی است که میتواند به تجهیز کارآمدتر منابع و تقویت بنیانهای تولید ملی منجر شود.
نقش فرابورس در توسعه بنگاههای کوچک و متوسط
بنگاههای کوچک و متوسط، ستون فقرات اقتصاد هر کشوری بهشمار میآیند. این بنگاهها با اشتغالزایی گسترده، انعطافپذیری بالا و نقشآفرینی در زنجیره تأمین، تأثیر چشمگیری بر رشد تولید ناخالص داخلی و توزیع متوازن ثروت دارند. در ایران نیز، سهم بالایی از کسبوکارهای فعال در این طبقه قرار دارند؛ اما همواره یکی از اصلیترین چالشهای آنها، دشواری در دستیابی به منابع مالی پایدار بوده است. در این میان، فرابورس ایران بهعنوان بازوی انعطافپذیر بازار سرمایه، بستری کارآمد برای تأمین مالی این بنگاهها فراهم کرده است.
در مقایسه با بورس، فرابورس شرایط سادهتری برای پذیرش شرکتها دارد. از همینرو، بسیاری از واحدهای تولیدی کوچک که توان پاسخگویی به الزامات سختگیرانه بورس را ندارند، میتوانند از طریق بازارهای مختلف فرابورس (نظیر بازار اول، دوم و بازار SME) وارد چرخه تأمین مالی رسمی شوند. این مزیت، به شکلگیری یک زیستبوم سرمایهگذاری متنوع و در دسترس کمک کرده و زمینه حضور بنگاههای نوپا، دانشبنیان و خانوادگی را در ساختار بازار سرمایه کشور فراهم آورده است.
فرابورس همچنین از ابزارهایی مانند صندوقهای جسورانه (VC)، صندوقهای سرمایهگذاری خطرپذیر، بازار شرکتهای کوچک و متوسط (SME)، اوراق بدهی خصوصی و بازار شرکتهای دانشبنیان بهره میبرد. این ابزارها متناسب با نیاز و ظرفیت بنگاههای خرد و متوسط طراحی شدهاند تا ضمن حفظ کنترل مدیریتی کسبوکارها، امکان توسعه و رشد آنها را بدون وابستگی مطلق به تسهیلات بانکی فراهم کنند. بهویژه در سالهای اخیر، رشد چشمگیر عرضه اولیه سهام شرکتهای کوچک در فرابورس، اعتماد عمومی به این نهاد را نیز افزایش داده است.
افزون بر تأمین مالی، حضور شرکتها در فرابورس آثار غیرمستقیم مهمی نیز به همراه دارد؛ از جمله ارتقای شفافیت مالی، بهبود عملکرد مدیریتی، افزایش نظم حسابداری، و الزام به رعایت حاکمیت شرکتی. این اصلاحات ساختاری، شرکتها را آماده جذب سرمایهگذاریهای کلانتر و ورود به بازارهای صادراتی میکند و زمینه رشد پایدار آنها را فراهم میآورد.
با این حال، برای استفاده حداکثری از ظرفیتهای فرابورس در توسعه بنگاههای کوچک و متوسط، نیاز به اقدامات مکمل وجود دارد. ارتقای سواد مالی مدیران این بنگاهها، توسعه خدمات مشاوره عرضه و پذیرش، سادهسازی فرایندهای قانونی، و همچنین گسترش دامنه بازار SME در سطح ملی، از جمله گامهایی است که میتواند این مسیر را هموارتر کند. در کنار آن، حمایت نهادهای دولتی از طریق معافیتهای مالیاتی، تسهیل صدور مجوزها و توسعه بیمههای سرمایهگذاری نیز نقش بسزایی در کاهش ریسک ورود این بنگاهها به بازار سرمایه خواهد داشت.
بهطور کلی، فرابورس ایران نهفقط یک بازار مالی جایگزین بلکه ابزاری راهبردی برای توانمندسازی بنگاههای کوچک و متوسط است. این بازار، پلی است میان ایدههای کوچک و منابع بزرگ. اگر این پل بهدرستی تقویت شود، میتواند هزاران کسبوکار ایرانی را از بنبست تأمین مالی نجات دهد و آنها را به موتورهای محرک توسعه اقتصادی کشور بدل سازد.
تأثیر بازار سرمایه بر اشتغالزایی و تولید داخلی
در اقتصاد ایران، همواره دو هدف کلیدی در رأس برنامههای توسعهای قرار داشتهاند: افزایش اشتغال پایدار و تقویت تولید داخلی. در این میان، بازار سرمایه بهعنوان پلی ارتباطی میان پساندازهای خرد خانوارها و نیازهای مالی بخش تولید، نقش تعیینکنندهای در تحقق این اهداف ایفا میکند. برخلاف تصور عمومی که بازار سرمایه را محصور در نوسانات شاخص بورس میبیند، کارکردهای عمیقتری در بطن این بازار نهفته است که مستقیماً به اشتغالآفرینی و رشد بخش واقعی اقتصاد منجر میشوند.
یکی از مهمترین مسیرهای تأثیرگذاری بازار سرمایه بر اشتغال، تأمین مالی واحدهای تولیدی است. بسیاری از کارخانهها، کارگاهها و بنگاههای صنعتی که بهدلیل محدودیتهای اعتباری بانکها یا نرخهای بالای سود بانکی قادر به جذب منابع نیستند، از طریق عرضه سهام یا انتشار اوراق بدهی در بازار سرمایه میتوانند سرمایه موردنیاز برای توسعه خطوط تولید، خرید ماشینآلات و استخدام نیروی انسانی جدید را تأمین کنند. در واقع، این بازار امکان تجهیز منابع گستردهتری را فراهم میآورد؛ منابعی که در قالب تسهیلات سنتی، معمولاً در اختیار بخش مولد قرار نمیگیرند.
از سوی دیگر، افزایش سرمایه شرکتهای پذیرفتهشده در بورس و فرابورس بهمعنای افزایش ظرفیت اشتغالزایی آنهاست. تجربه سالهای اخیر نشان داده که بسیاری از شرکتهایی که از این مسیر تأمین مالی کردهاند، توانستهاند دامنه فعالیت خود را گسترش دهند، محصولات جدیدی وارد بازار کنند و نیروی کار بیشتری جذب نمایند. بهعبارت بهتر، بازار سرمایه با تسهیل فرایندهای رشد بنگاهها، موتور محرکهای برای توسعه فرصتهای شغلی نیز محسوب میشود.
نقش مهم دیگر بازار سرمایه در اشتغالزایی، حمایت از استارتآپها و شرکتهای دانشبنیان است. تأسیس صندوقهای جسورانه، صندوقهای سرمایهگذاری خطرپذیر و بازار SME در بستر فرابورس، موجب شده تا کسبوکارهای نوآور بتوانند بدون وابستگی به سرمایهداران سنتی یا فشارهای بانکی، مسیر رشد و توسعه خود را طی کنند. این فضا نهتنها اشتغال تخصصی و پایدار ایجاد میکند، بلکه نوعی تنوع در ساختار اقتصادی کشور نیز بهوجود میآورد که وابستگی به بخشهای سنتی را کاهش میدهد.
از منظر تولید داخلی، حضور شرکتها در بازار سرمایه با الزام به شفافیت مالی و عملکردی همراه است. این الزام، سبب میشود که شرکتها به بهینهسازی منابع، افزایش بهرهوری، استفاده مؤثر از سرمایه انسانی و نوآوری مستمر روی آورند. به همین دلیل، تولید داخلی در این شرکتها نهتنها افزایش کمی، بلکه بهبود کیفی نیز پیدا میکند. این ارتقاء سطح تولید، در نهایت به رقابتپذیری بالاتر در بازارهای داخلی و خارجی منجر میشود و فرصتهای جدید اشتغال و صادرات ایجاد میگردد.
برای آنکه بازار سرمایه بتواند نقش خود در اشتغالزایی و تولید را بیش از پیش ایفا کند، نیاز به برخی بسترهای مکمل وجود دارد. از جمله میتوان به افزایش مشوقهای مالیاتی برای شرکتهای تولیدی بورسی، تسهیل پذیرش شرکتهای کوچک در فرابورس، توسعه ابزارهای مالی اسلامی، و گسترش سواد سرمایهگذاری در میان عموم اشاره کرد. این اقدامات، ضمن تقویت اعتماد عمومی به بازار سرمایه، میتواند چرخهای مثبت میان سرمایهگذاری، تولید، و اشتغال ایجاد کند.
در مجموع، بازار سرمایه اگر بهدرستی هدایت و پشتیبانی شود، نهفقط ابزاری برای معاملات مالی، بلکه عاملی مؤثر در توسعه اشتغال، تقویت تولید داخلی و تحقق رشد اقتصادی پایدار خواهد بود.
گسترش فرهنگ سرمایهگذاری و پسانداز بلندمدت
اقتصادهای پویا و مقاوم، بر پایه مشارکت گسترده مردم در فرآیند سرمایهگذاری بنا میشوند. در چنین ساختاری، سرمایهگذاران خرد نهفقط مصرفکننده، بلکه بازیگرانی فعال در عرصه توسعه اقتصادی بهشمار میآیند. در ایران، گسترش فرهنگ سرمایهگذاری و هدایت پساندازها به بازارهای مولد، میتواند نقش چشمگیری در تقویت تولید، کنترل نقدینگی و ارتقای شاخصهای کلان اقتصاد ایفا کند. بازار سرمایه، بهویژه از مسیر فرابورس، بستر مهمی برای تحقق این هدف فراهم کرده است.
یکی از مهمترین ویژگیهای بازار سرمایه نسبت به نظام بانکی، قابلیت جذب سرمایههای کوچک خانوارهاست. مردم عادی میتوانند با مبالغ اندک، در سهام شرکتها، صندوقهای سرمایهگذاری، یا اوراق مشارکت سرمایهگذاری کرده و ضمن حفظ قدرت خرید خود، در سود بنگاههای اقتصادی نیز شریک شوند. این مشارکت تدریجی، هم فرهنگ پسانداز بلندمدت را تقویت میکند و هم زمینهساز افزایش آگاهی مالی و مسئولیتپذیری اقتصادی در میان آحاد جامعه میشود.
فرابورس ایران با تنوع ابزارهای مالی، شرایط سادهتر پذیرش شرکتها و امکان دسترسی آسانتر برای سرمایهگذاران جدید، نقشی محوری در ترویج فرهنگ سرمایهگذاری ایفا کرده است. صندوقهای سرمایهگذاری قابل معامله (ETF)، صندوقهای درآمد ثابت، و بازار SME، نمونههایی از ابزارهایی هستند که افراد با ریسکپذیری پایین نیز میتوانند از طریق آنها وارد بازار سرمایه شوند. همین ابزارها باعث شده تا نگاه سنتی مردم به پسانداز صرف در بانکها، به تدریج جای خود را به نگرش مشارکتی و سرمایهگذاری بدهد.
از دیگر آثار مثبت گسترش فرهنگ سرمایهگذاری، کاهش رفتارهای سفتهبازانه و هدایت نقدینگی سرگردان به مسیرهای مولد است. زمانی که عموم مردم بهجای خرید ارز، سکه یا داراییهای غیرمولد، منابع خود را در شرکتهای تولیدی سرمایهگذاری میکنند، نهتنها سود پایدارتر و منطقیتری کسب میکنند، بلکه به رشد اقتصادی، افزایش اشتغال و ثبات مالی نیز کمک میکنند. این رویکرد، خود نوعی سازوکار خودتنظیمکننده در برابر نوسانات تورمی و بحرانهای پولی محسوب میشود.
البته برای نهادینهسازی این فرهنگ، تنها وجود زیرساخت مالی کافی نیست. دولت، رسانهها، نظام آموزشی، و نهادهای ناظر مالی باید بهصورت هماهنگ، در جهت ارتقای سواد مالی، آموزش سرمایهگذاری اصولی، و کاهش ریسکهای رفتاری در بازار گام بردارند. تجربه جهانی نیز نشان داده که جوامعی که فرهنگ سرمایهگذاری در آنها از سنین پایین آموزش داده میشود، نهتنها رشد اقتصادی باثباتتری دارند، بلکه مردم آنها نسبت به نوسانات بازار، واکنشهای سنجیدهتری نشان میدهند.
افزون بر این، ایجاد انگیزه برای پساندازهای بلندمدت، نیازمند ارائه مشوقهای دولتی، معافیتهای مالیاتی، و طراحی ابزارهای متناسب با ریسکپذیری اقشار مختلف است. بهعنوان مثال، صندوقهای بازنشستگی خصوصی یا برنامههای سرمایهگذاری بلندمدت خانوادگی، میتوانند بهعنوان جایگزینی کارآمد برای سپردهگذاری سنتی در بانکها معرفی شوند.
در نهایت، فرهنگسازی در حوزه سرمایهگذاری، نهتنها یک ضرورت اقتصادی، بلکه یک پروژه ملی است. کشوری که شهروندانش بهجای پسانداز غیرمولد، در ساختن آینده اقتصادی خود و دیگران سهیم باشند، مسیری سریعتر و امنتر بهسوی توسعه پایدار خواهد پیمود.
بازار سرمایه و کاهش وابستگی به نفت؛ مسیری ضروری برای اقتصاد ایران
در گذار از اقتصاد نفتمحور به سوی یک ساختار پایدار و متنوع، بازار سرمایه نقشی تعیینکننده و استراتژیک دارد. تجربه جهانی ثابت کرده است که رشد بازار سرمایه، بهویژه در کشورهای در حال توسعه، نهتنها مسیرهای جدیدی برای تأمین مالی تولید و اشتغال میگشاید، بلکه شفافیت اقتصادی، عدالت در دسترسی به منابع مالی، و ارتقای بهرهوری را نیز بهدنبال دارد.
در ایران، وابستگی تاریخی به درآمدهای نفتی باعث شده تا بخشهای مولد اقتصاد کمتر مورد توجه قرار گیرند و منابع مالی عمدتاً از طریق بانکها یا بودجههای دولتی تأمین شود. اما با تشدید تحریمها، نوسانات قیمت نفت و لزوم اجرای سیاستهای مقاومتی، توسعه بازار سرمایه به ضرورتی اجتنابناپذیر بدل شده است. در این میان، گسترش فرابورس، تقویت نهادهای مالی، عمقبخشی به بورس، و ایجاد ابزارهای نوین مالی میتوانند محرکهای اصلی در مسیر کاهش اتکای بودجه کشور به نفت باشند.
از سوی دیگر، بازار سرمایه میتواند با تجمیع سرمایههای خرد، منابع قابلتوجهی را برای تأمین مالی بنگاههای کوچک و متوسط فراهم کرده و بدینترتیب پیشران تولید داخلی و اشتغالزایی پایدار باشد. ارتقای شفافیت، بهبود زیرساختهای قانونی و مقرراتی، افزایش مشارکت عمومی، و بهرهگیری از فناوریهای نوین، از جمله تحول دیجیتال در بازارهای مالی، نیز بسترهای لازم برای تحقق این هدف بزرگ را فراهم میکنند.
بنابراین، اگر بازار سرمایه بهعنوان بازوی اصلی تأمین مالی کشور و جایگزین واقعی درآمدهای نفتی مورد توجه قرار گیرد و از حمایتهای سیاستگذارانه برخوردار شود، نهتنها امکان کاهش وابستگی به نفت مهیا خواهد شد، بلکه اقتصاد ایران بهسوی ساختاری متوازن، دانشمحور و پایدار سوق داده میشود؛ ساختاری که در آن، رشد اقتصادی دیگر گروگان نفت نیست، بلکه از دل ظرفیتهای واقعی جامعه و بخش خصوصی شکل میگیرد.
چالشها و الزامات توسعه پایدار بازار سرمایه
در سالهای اخیر، تنوع ابزارهای مالی و گسترش نهادهای سرمایهگذاری، نقش بازار سرمایه را در فرآیند توسعه اقتصادی کشور برجستهتر کرده است. یکی از مهمترین دستاوردهای این بازار، فراهم آوردن بستری برای تأمین مالی بخش تولید بدون نیاز به منابع نفتی است. در حالی که اقتصاد ایران بهطور تاریخی به درآمدهای نفتی وابسته بوده، بازار سرمایه با جذب نقدینگیهای سرگردان و هدایت آنها به سمت فعالیتهای مولد، این امکان را فراهم کرده که ساختار درآمدی کشور بهتدریج از صادرات منابع خام فاصله بگیرد.
مطالعه تجربه کشورهای در حال توسعه نشان میدهد که افزایش عمق بازار سرمایه، ضمن ارتقای شفافیت مالی، موجب تقویت نظام مالیاتی، افزایش انضباط اقتصادی، کاهش کسری بودجه و کاهش نوسانات ناشی از شوکهای خارجی مانند تحریم یا افت قیمت نفت شده است. در این کشورها، توسعه فرابورس و ابزارهای نوین مالی نهتنها به تأمین مالی پروژههای عمرانی و تولیدی کمک کرده، بلکه با کاهش فشار بر سیستم بانکی، موجب بهبود بهرهوری کل اقتصاد شده است.
در ایران نیز با توجه به محدودیتهای فروش نفت و چالشهای تأمین منابع ارزی، ضرورت بازتعریف منابع تأمین مالی بیش از گذشته احساس میشود. بازار سرمایه در این شرایط میتواند با ابزارهایی چون اوراق بدهی، صندوقهای سرمایهگذاری، بازار شرکتهای کوچک و متوسط، و تأمین مالی جمعی، نهتنها مانعی در برابر بحرانهای اقتصادی باشد، بلکه به بستری برای رشد پایدار بدل گردد. بهویژه در حوزههایی همچون انرژیهای نو، حملونقل، صنایع دانشبنیان و پروژههای زیربنایی، ظرفیتهای فراوانی برای ورود سرمایهگذاران غیردولتی از مسیر بازار سرمایه وجود دارد.
اگرچه این مسیر بدون چالش نیست و نیازمند اصلاحات ساختاری، مقرراتزدایی، اعتمادسازی عمومی و ارتقای سواد مالی در جامعه است، اما حرکت در این مسیر میتواند ضمن کاهش وابستگی به نفت، استقلال اقتصادی کشور را تقویت کرده و زمینهساز تحول بنیادین در مدل توسعه ملی ایران باشد. بازار سرمایه نهتنها یک بستر مالی، بلکه یک راهبرد ملی برای آیندهای بدون نفت است.
در پایان این بررسی گسترده و تحلیلی، میتوان با اطمینان گفت که بازار سرمایه نهفقط یک ابزار مالی، بلکه یک زیرساخت بنیادین برای رشد اقتصادی پایدار در ایران بهشمار میآید. این بازار در سالهای اخیر توانسته است با فراهم آوردن بسترهایی نوین برای جذب سرمایههای خرد و کلان، به نیازهای متنوع بخش تولید، صنعت، خدمات و فناوری پاسخ دهد. از منظر سیاستگذاران اقتصادی، ظرفیتهای بازار سرمایه در حل معضلاتی مانند کمبود منابع مالی، انجماد نقدینگی، وابستگی به نظام بانکی و حتی تأمین مالی کسری بودجه، ارزشی راهبردی یافته است که نمیتوان از آن چشمپوشی کرد.
اگرچه بازار سرمایه کشور طی سالهای گذشته رشد کمسابقهای را تجربه کرده، اما هنوز تا رسیدن به جایگاه واقعی خود در نظام اقتصادی ایران فاصله دارد. نبود زیرساختهای فناورانه یکپارچه، ضعف قوانین حمایتی، نوسانات هیجانی و کوتاهمدت، نبود فرهنگسازی مالی گسترده، و مداخلات گاهوبیگاه نهادهای دولتی از جمله موانعی هستند که مانع از شکوفایی کامل این بازار شدهاند. حل این چالشها، نیازمند مشارکت جدی و همافزایی میان دولت، بخش خصوصی، فعالان بازار سرمایه و نهادهای سیاستگذار اقتصادی است.
از سوی دیگر، ارتقای نقش بازار سرمایه در رشد اقتصادی بدون اعتماد عمومی ممکن نیست. این اعتماد نهتنها از مسیر سودآوری شرکتها بلکه از شفافیت، پاسخگویی، ثبات رویهها و آموزش مستمر سرمایهگذاران حاصل میشود. باید به یاد داشت که سرمایهگذار هوشمند، سرمایهگذاری پایدار ایجاد میکند؛ و سرمایهگذاری پایدار، رشد اقتصادی را تضمین میکند. بنابراین، هر گونه برنامهریزی برای آینده اقتصادی کشور، اگر بازار سرمایه را بهعنوان یک رکن مستقل، مؤثر و قابل اتکا در نظر نگیرد، بیتردید از اثربخشی لازم برخوردار نخواهد بود.
امروز بیش از هر زمان دیگر، اقتصاد ایران به راههایی غیرنفتی، شفاف و مردمی برای رشد نیاز دارد؛ و بازار سرمایه دقیقاً همان راهی است که میتواند با جذب سرمایههای راکد، تأمین مالی تولید، و ارتقای بهرهوری ملی، این نیاز راهبردی را برآورده سازد. حرکت هوشمندانه بهسوی توسعه بازار سرمایه، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت تاریخی برای عبور از رکود مزمن و رسیدن به آیندهای پایدار و پویاست.